«Προτιμούμε να μη μαθαίνουμε τα άσχημα νέα απ' το CNN», λέει σε κάποια ταινία η προϊσταμένη του δημοφιλέστερου, αν και φανταστικού, πράκτορα της βρετανικής ΜΙ-6, αντίληψη που, αν μη τι άλλο, εξηγεί και την πρεμούρα των κυβερνήσεων να ζητούν επιστημονικές εκθέσεις μελλοντολογικού περιεχομένου που να σκιαγραφούν την εικόνα του κόσμου μερικά χρόνια μετά. Σ' αυτό ακριβώς το πνεύμα, και επειδή οι κρατικοί μηχανισμοί, σε αντίθεση με πολλούς πολιτικούς ηγέτες, δεν έχουν την παραμικρή εμπιστοσύνη είτε στη θεία φώτιση είστε σε αστρολόγους, μέντιουμ και λοιπούς τσαρλατάνους, το βρετανικό Υπουργείο Άμυνας συνέταξε μια έκθεση για το
Παγκόσμιο Στρατηγικό Πλαίσιο της επόμενης τριακονταετίας (
The DCDC Global Strategic Trends Programme 2007-2036).
Το ζουμί αυτής της καλαίσθητης και ιδιαίτερα χρηστικής έκθεσης περιγράφει η βρετανική
Guardian αλλά κι η δική μας
Ελευθεροτυπία - η τελευταία μάλλον αναπαράγοντας το άρθρο της βρετανικής ομολόγου της. Η έκθεση πιθανολογεί για το τι από αυτά που μας σερβίρει αφειδώς το Χόλλυγουντ μπορεί να αποτελούν καθημερινότητα τα προσεχή χρόνια: όπλα ηλεκτρομαγνητικού παλμού, στρατιώτες ρομπότ, μικροτσίπ εμφυτευμένα στον εγκέφαλο, βόμβες νετρονίου, φυσικές καταστροφές, ευγονική, ταξίδια στον Άρη κλπ. κλπ. Λίγο πολύ όλα τα 'χουμε ακούσει και τα 'χουμε δει είτε ως χαρμόσυνη ελπίδα είτε ως ζοφερή προφητεία. Πράγματα, πάντως, που θα περίμενε κανείς να διαβάσει σε μια επιστημονική πραγματεία για τη μελλοντική όψη του κόσμου.
Βεβαίως, η όψη του κόσμου δεν είναι τεχνολογικά επιτεύγματα, τουλάχιστον δεν είναι μόνον αυτά, κι οι συντάκτες της έκθεσης δεν παραγνωρίζουν το γεγονός αυτό. Οι υπεύθυνοι του Υπουργείου Άμυνας της Βρετανίας, που βεβαίως πολεμικές προετοιμασίες έχουν κατά νου, φαίνεται να γνωρίζουν πως
ο πόλεμος είναι η συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα (κι ότι φυσικά δεν οφείλεται σε κάποιο μεταφυσικό μίσος που καλλιεργείται τάχα μέσα από τα σχολικά βιβλία, έτσι;) γι' αυτό στην ανάλυσή τους δίνουν μεγάλο βάρος στην εξέλιξη των διεθνών αλλά και των κοινωνικών σχέσεων. Ας ρίξουμε μια ματιά στο τι λένε (η μετάφραση δική μου):
Ενώ οι υλικές συνθήκες διαβίωσης για τους περισσότερους ανθρώπους μάλλον θα βελτιωθούν κατά τη διάρκεια των επόμενων 30 ετών, το χάσμα μεταξύ πλουσίων και των φτωχών κατά πάσα πιθανότητα θα διευρυνθεί και η απόλυτη ένδεια θα παραμείνει μια παγκόσμια πρόκληση. Παρά την ταχεία ανάπτυξή τους, σημαντικές εισοδηματικές ανισότητες θα συνεχίσουν υπάρχουν σε χώρες όπως η Κίνα και η Ινδία αλλά και σε μικρότερες, αλλά παραδοσιακά περισσότερο εύπορες, δυτικές οικονομίες. Σε μερικές περιοχές - ειδικότερα περιοχές της Υποσαχάριας Αφρικής - η τάση για τη μείωση της φτώχειας μπορεί να αντιστραφεί. Οι διαφοροποιήσεις στην υλική ευημερία θα είναι ευκρινέστερες λόγω της παγκοσμιοποίησης και της αυξανόμενης πρόσβασης σε εύχρηστες και φτηνές τηλεπικοινωνίες. Η ανισοκατανομή του πλούτου και του συγκριτικού πλεονεκτήματος επομένως θα γίνεται ακόμη πιο προφανής, με τις διαμαρτυρίες και τις δυσαρέσκειες που συνεπάγεται, ακόμη και στο ολοένα αυξανόμενο πλήθος ανθρώπων που θα είναι πιο εύποροι σε υλικά αγαθά από τους γονείς και τους παππούδες τους. Η απόλυτη ένδεια και το συγκριτικό μειονέκτημα θα τροφοδοτήσουν το αίσθημα αδικίας σ' εκείνους που οι προσδοκίες τους δεν εκπληρώθηκαν, αυξάνοντας την ένταση και την αστάθεια, τόσο εντός όσο και μεταξύ των κοινωνιών, με συνέπεια εκδηλώσεις βίας όπως ταραχές, εγκληματικότητα, τρομοκρατία και εξεγέρσεις. Ενδέχεται επίσης να οδηγήσουν στην αναβίωση όχι μόνο αντι-καπιταλιστικών ιδεολογιών, που πιθανόν να συνδέονται με θρησκευτικά, αναρχικά ή μηδενιστικά κινήματα, αλλά και του λαϊκισμού και στην αναγέννηση του μαρξισμού.
Δεν πρόκειται περί λάθους, στην έκθεση του βρετανικού Υπουργείου Άμυνας γράφονται αυτά. Οι αναλυτές που βρίσκονται στην υπηρεσία της Αυτής Μεγαλειότητος, λοιπόν, αποδέχονται ότι τα «καλά» της παγκοσμιοποίησης θα οδηγήσουν σε διεύρυνση των εισοδηματικών ανισοτήτων και σε κοινωνική ένταση. Αντιδιαμετρικές, δηλαδή, απόψεις σε σχέση με αυτές που ακούμε κατά κόρον από τους απολογητές της κυρίαρχης ιδεολογίας που μέρα - νύχτα μας εκθειάζουν τα καλά του νεολιμπεραλισμού και της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας. Δεν μπορούμε να φανταστούμε καλύτερη εξήγηση σ' αυτή την αντίφαση εκτός από το γεγονός ότι άλλο πράγμα είναι η σοβαρή ανάλυση κι άλλο πράγμα η προπαγάνδα. Αξίζει να σταθούμε στα τελευταία εδάφια του παραπάνω αποσπάσματος, όπου οι βρετανοί αναλυτές, εμμέσως πλην σαφώς, δηλώνουν καθαρά πως
είναι η ανισότητα που τροφοδοτεί τις κοινωνικές εντάσεις και δημιουργεί κατάλληλες συνθήκες για ν' ανθήσουν αντικαπιταλιστικές ιδεολογίες, μάλιστα δε ν' αναγεννηθεί κι ο μαρξισμός, που όπως φαίνεται μόνο τελειωμένη υπόθεση δεν τον θεωρούν.
Αλλά όπως φαίνεται οι Βρετανοί αναλυτές φαίνεται να θεωρούν το μαρξισμό κάτι περισσότερο από απλή αντίδραση στην κυρίαρχη ιδεολογία που οφείλεται στις διευρυνόμενες ανισότητες. Δείτε το παρακάτω απόσπασμα:
Η μεσαία τάξη θα μπορούσε να αναδειχτεί σε επαναστατική τάξη, που θα αναλάβει το ρόλο που επιφυλάχθηκε από τον Μαρξ για το προλεταριάτο. Η παγκοσμιοποίηση των αγορών εργασίας και η συρρίκνωση της απασχόλησης και των κοινωνικών παροχών του κράτους πρόνοιας μπορεί να αποδιαρθρώσουν τους δεσμούς των λαών με τα κράτη. Το αυξανόμενο χάσμα μεταξύ τους και ενός μικρού αριθμού επιδεικτικά πάμπλουτων ατόμων ενδέχεται να διαλύσει τις αυταπάτες περί αξιοκρατίας, ενώ η πολυπληθείς κατώτερες τάξεις των πόλεων είναι πιθανόν να αποτελέσουν αυξανόμενη απειλή για την κοινωνική τάξη και σταθερότητα, δεδομένου ότι το φορτίο από τα συσσωρευμένα χρέη κι από τη χρεοκοπία της κοινωνικής ασσφάλισης αρχίζει να βαραίνει. Αντιμέτωπη μ' αυτές τις δίδυμες προκλήσεις, η παγκόσμια μεσαία τάξη μπορεί να ενωθεί, χρησιμοποιώντας την πρόσβαση στη γνώση, τους πόρους και τις δεξιότητες της, προκειμένου να μορφώσει διεθνικές διεργασίες προς τα συμφέροντά της.
Όπου οι συντάκτες της έκθεσης προβλέπουν να αναδύεται ένα
νέο επαναστατικό υποκείμενο, με την μαρξιστική έννοια μάλιστα,
η μεσαία τάξη. Πάρα πολύ ωραία! Οι Βρετανοί φαίνεται να έχουν σε μεγάλη υπόληψη την αναλυτική δύναμη της μαρξιστικής θεωρίας όταν πρόκειται να εξηγήσουν ιστορικές και κοινωνικές καταστάσεις και, παράλληλα, να αγνοούν επιδεικτικά τις θετικιστικές προσεγγίσεις των νεολιμπεραλιστών! Την ίδια στιγμή που διάφοροι ανά τον κόσμο αριστερίζοντες τις φλερτάρουν ξεδιάντροπα. O tempora, o mores!

Η μεσαία τάξη, οι μικροαστοί, ως επαναστατικό υποκείμενο, λοιπόν, για τους αναλυτές της Αυτής Μεγαλειότητος. Πρόκειται για μια καινοφανή υπόθεση, δεδομένου ότι τα στρώματα των μικροαστών πραδοσιακά ήταν συντηρητικά. Οι μικροαστοί βεβαίως είναι συνήθως αυτοί που πλήττονται περισσότερο σε συνθήκες οικονομικής κρίσης, όπως φάνηκε κατά την περίοδο του μεσοπολέμου όπου η άνοδος του φασισμού στην ηπειρωτική Ευρώπη στηρίχθηκε κυρίως στην ευρεία και σχετικά αυτονομημένη
μεσαία τάξη. Πρέπει να πούμε ότι τόσο η Βρετανία όσο και οι Η.Π.Α. προφυλάχθηκαν σχετικά από την άνοδο του φασισμού επειδή η μεσαία τάξη τους ήταν παραδοσιακά οργανικό τμήμα της αστικής τάξης, χωρίς ν΄αποκτήσει ποτέ κάποιου είδους αυθυπαρξία (ο
Ν. Πουλαντζάς τα λέει αυτά, μη νομίζετε ότι τα βγάζω από το κεφάλι μου). Ο φασισμός εδράζεται πάνω απ' όλα στο φόβο του μικροαστού ότι στον αγώνα του (και την αγωνία του) να πάψει να είναι μικρός και να γίνει αστός σκέτα κινδυνεύει κάθε στιγμή να κατρακυλήσει στο μεγάλο λάκο του προλεταριάτου.
Η έκθεση του βρετανικού Υπουργείου Άμυνας δεν φαίνεται να θεωρεί αυτό τον κίνδυνο, την αναβίωση, δηλαδή, του φασισμού, ως υπαρκτό. Και μάλλον έτσι πρέπει να είναι τα πράγματα στην μεταβιομηχανική εποχή όπου οι μεν προλετάριοι κοντεύουν να μικροαστικοποιηθούν εντελώς, οι δε μικροαστοί προλεταριοποιούνται ολοένα και περισσότερο. Τα άλλοτε σαφή και διακριτά όρια μεταξύ της εργατικής και της μεσαίας τάξης όσο πάνε και θολώνουν περισσότερο. Η παραγωγή στη μεταβιομηχανική κοινωνία περνά στα χέρια της μεσαίας τάξης, των καινούργιων μικροαστικών στρωμάτων (τεχνοκράτες κλπ.). Σ' αυτά τα στρώματα εντάσσεται πλέον και η μετασχηματιζόμενη εργατική τάξη και τα ριζοσπαστικοποιεί: πολύ πιο εύκολα ριζοσπαστικοποιείται ένας απόφοιτος πανεπιστημίου που εργάζεται ως υπάλληλος παρά ένας μικρέμπορος. Παράλληλα, ο ρόλος των παραδοσιακών μικροαστικών στρωμάτων (ελευθεροεπαγγελματίες, μικροβιοτέχνες κλπ.) περιορίζεται δραματικά. Η νέα οικονομία δεν έχει χώρο για την παραδοσιακή μεσαία τάξη. Οι μικροαστοί κύλησαν τελικά προς το μεγάλο λάκο του προλεταριάτου. Η παραδοσιακή εργατική τάξη από την άλλη μεριά, όταν δεν μετασχηματίζεται, συρρικνώνεται. Ο ρόλος της περιορίζεται σε απαρχαιωμένες και μη κυρίαρχες μορφές παραγωγής (κατασκευές, βιοτεχνίες) και στο λιανεμπόριο. Έχοντας ιστορικά ξεπεραστεί πλέον κι έχοντας χάσει τη δυναμική της μπορεί να αποτελέσει ένα στρώμα της μεσαίας τάξης, μπορεί όμως και να εκπέσει στην κατηγορία του σημερινού λούμπεν προλεταριάτου και να μετατραπεί σε αντιδραστική, αν και ακόμη παραγωγική, κοινωνική δύναμη.
Είναι, λοιπόν, πολύ πιθανό η
νέα μεσαία τάξη, η κατ' εξοχήν παραγωγική τάξη της μεταβιομηχανικής εποχής, να γίνει το νέο επαναστατικό υποκείμενο εφ' όσον η σχετική εξαθλίωσή της συνεχίσει να διευρύνεται κι οι αυταπάτες της κυρίαρχης ιδεολογίας να ξεθωριάζουν. Δεν αποκλείεται, λοιπόν, να δούμε
ένα φάντασμα να πλανιέται πάνω από την υφήλιο, το φάντασμα του (αναγεννημένου) μαρξισμού. Αλλά, πάλι, να ξεπροβάλει από τα υπόγεια του βρετανικού Υπουργείου Άμυνας;
μαρξισμός,
μεσαία τάξη,
παγκοσμιοποίηση